2016-04-03

Valahfridus De Romanorum studiis philosophicis

Modo animadvertimus Valahfridum Germanorum doctissimum novam seriem prælectionum in lucem edidisse de Romanorum studiis philosophicis. Quas orationes summo studio cupimus audire, sed propter penuriam Americanam atque inertiam non facile nisi per formam "Podcast" dictam omnes prælectiones audire possumus. Itaque aliquid faciendum videbatur. Ecce:

De Romanorum studiis philosophicis

2016-03-24

Boneri defensio Sclopi

Ak47

Sæpe dicuntur litteræ Latinæ Græcæque esse ideo colendæ, quo magis patrimonium sapientiæ (Occidentalis, ut ajunt) intellegatur: sic leguntur Cicero et Plato et alii, ut humanitate imbuamur. Sed etiam sæpe prætermittuntur auctores recentiores, qui eadem tractant quæ hodie in ore omnium sunt. Hodie apud Americanos saltem permulti sunt, qui de libertate arma gerendi disceptent, nec sæculis præteritis defuerunt qui Latine de eodem argumento disputarent. Immo declamationes in sclopum et pro sclopo eloquentiæ ostendendæ causa habitæ sunt Lovanii, quæ etiam typis impressæ sunt anno 1609º; quarum altera (pro sclopo) etiam a Dornavio iterum edita est inter paradoxa encomia Amphitheatri sapientiæ Socraticæ joco-seriæ, cujus pagellas nunc evolvo.

Notissimus est Erycius Puteanus scilicet propter elegantissimum ejus Encomium Ovi, quo tractatur profundissimum illud ænigma Philosophiæ, utrum ovum e gallina, an gallina ex ovo processerit. At idem Putaneus false suspectus habebatur læsæ Jacobi tyranni Britannorum majestatis propter encomium pseudonymum Corona Regia inscriptum, quod numquam erat neque est Putaneo juste attribuendum. Sic etiam false Putaneo a Dornavio ascripta est oratio pro sclopo, quam infra subdidi: neque animadvertet lector hoc mendum, nisi ad orationis calcem legerit nomen Matthiæ Boneri, qui revera sclopum defendit. Putaneus enim sclopum vituperavit: utramque orationem volenti licet legere in libello Sclopus Palladis inscripto.

At propter studium paradoxorum, necnon propter tempus in aeroplano agendum (ne taedio emoriar), videtur Boneri oratio exscribenda. Unum existimo deesse huic orationi: videlicet illud Senecanum, "Gladius neminem occidit: occidentis telum est" (Ep. 87.30). Idem hodie, sclopo in gladii locum posito, sæpe decantatur.

De Bonero parum habeo compertum, nisi quæ in Bibliotheca Belgica inveniuntur:

Venlonianus, Gelder, J.C. titulum Lovanii cepit, juvenis rara eruditione, ingenio eleganti; magnus futurus, nisi ad magna properantis cursum mors præpropera in Ubiis intercepisset, anno 1614. Declamatio pro Sclopo, opposita Vituperio Sclopi Ericii Putanei. Utraque Oratio Lovanii in Auditorio Trilingui publice habita, et Rivii typis edita.


Eryci Puteani Matthiæ Boneri
Sclopi[*] encomium,
seu,
Inter Palladis ornamenta sclopus est.

In hæc subsellia conscendo, contra Doctorem[*] breviter declamaturus, lectissimi juvenes. Ne miremini: nec inconsultus nec insolitus hic meus conatus est. Nam per eloquentiæ exercendæ rationem licet, ut diversum sentiamus ac loquamur: et majores nostri in hac ipsa schola Antagonistas delegerunt, quibuscum lingua prœliarentur. Togam suam in argumenti patrocinium produxit: futurum non arbitror, ut ex pallio propositum meum condemnetis. Sagum quoddam et insigne Martis mihi erit ab inimica orationis nuperæ proscriptione SCLOPUM defendenti.

Duas causas acturus sum, dum unam agam: et nostram, et SCLOPI. Illa etenim ætas nostra, ut Sclopum projicere manu sine generosæ mentis infamia non possimus: ejusmodi instrumentum SCLOPUS est, in quo non tantum vim fulminis effictam sed artis et ingenii miraculum videamus. Mirari cogor, dum mente contemplor ejus industriam, qui construit; ejus animum, qui displodit. Nihil profecto, præter ætatem, nihil præter dignitatem facimus, si in armis quoque ingenium colimus et usurpamus. Non omne tempus libris assignandum: dare quoque hæc Palæstra debet, qui pro principe, qui pro Patria, qui pro Religione depugnent. Non hoc solummodo agendum, ut animo docti prudentesque sed actibus etiam fortes existimamur.

Cui numini litamus? quas artes colimus? Palladis. Illa non sapientiæ tantum præses, verum etiam belli. Hoc galea, hoc ægis, hoc hasta testatur. Quam una ex parte patronam habemus, ex altera quoque habeamus. Nullus nobis e manibus, e cingulo, SCLOPUM detorqueat; nisi ab otiosis et imbellibus litteris tantum censeri velimus.

Non est in SCLOPO crudelitas, o Juvenes. Finxit adversarius, uti proscinderet.[*] Si taliter sentiendum foret, nec pugio, nec ensis, nec lancea, nec arcus, dirum crudelitas nomen effugerent. Nimirum in idem cum Bombarda conspirant, ut fugituræ animæ viam patefaciant. Quid? etiam benigni sumus, etiam miseremur; cum non averrenda[*] machinæ violentia tollimus, quem diutius in vivis pati per scelus suum non possumus. Hoc namque sit; ne mortis acerbitatem subiturus, mortis quoque tyrannico timore crucietur. In equuleo, in carcere, crudelitatem reperimus: quippe præstant, ne moriatur, qui cadaver esse desideret: præstant, ut tam diu necem patiatur; quamdiu exspectat.

Nec ideo a nobis hæc machina non usurpanda, quod a majoribus non usurpata. Pari ratione, veram religionem amplecti non debuerimus, quia prisci caruerunt: nec typis uti, nec aquas eliquandas igni dare, nec in undis molas statuere, nec bombyces pretiose laborantes fovere licebit, si SCLOPUM non tractare. Nam sicut hunc, sic illa majores ignoraverunt.

Attribuendum ingeniosæ ac felici nostri temporis industriæ, quod invenire potuerit quo facilius victoriam pararemus: et hac inventione præstitum, quod præcedentia sæcula vicerimus, subsecuturam posteritatem in admirationem rapturi. Quisquis es, honores tibi decernendi fuerunt; statua ponenda, quod in orbem primus induxeris usum tonantis instrumenti. Auctor es, quod ingenio pugnare didicerimus. Auctor es, quod ori admoveamus intrepido, manu tractemus audaci, cujus sonum sine consternatione plerique non audiunt. Auctor es, quod Jovis officium exercere cœperimus. Dolebunt nepotes quod inventum usurpabunt, in fastis inventorem non legent.

Nequaquam sceleri conjuncta victoria, quæ SCLOPO parta: tametsi dolose repertum, quod adversarium simul et spiritu et defendendi facultate privemus. Fortiter agit, qui sic pugnat, ut sibi resisti non possit. Luculentum victoriæ genus est, ingenioso dolo posse superare. In armis si cum laude dolos versare non liceret; ab Ænea sociisque suis mutatos clypeos ac assumpta Danaorum insignia; grandiloquus Maro non cecinisset.[*] Etenim hoc conatus est; ut Anchisiadæ cuncta facinora, laudabilia, magnifica, heroica censerentur. Damnandi forent Græci, qui tum demum gloriose sibi conflixisse videbantur; cum non armorum tantum potentia sed industria quoque calliditate victoriam peperissent. Damnandi forent Romani, qui dolosis stratagematibus[*], munitissimas urbes, maximos exercitus, potissimam terræ partem devicerunt.

Audacis animi robor ostendimus, exonerare bombardam qui non expavescimus. Ipsa miscemus elementa ut tonemus. Dire sonanti fragore tonitru, coruscanti flamma fulgur simulamus. Miratur ales armigera, non suos in terra Joves audiri. Miratur cœlum, infra se tonitrua debacchari. Miratur ipse Juppiter, annum totum nostris fulminibus inquietum: sibi fas esse æstate tantum sua jaculari.

Insigniter facis, quisquis SCLOPUM persequeris: crudelitatem doces, quisquis inimicum lenta morte perimendum arbitraris. Gaudebit tali patrono Mezentius, qui

Mortua quin etiam jungebat corpora vivis,
Componens manibusque manus, atque oribus ora,
(Tormenti genus) et sanie taboque fluentes
Complexu in misero longa sic morte necabat.[*]

Gaudebunt Busiris, Diomedes, Phalaris, Sylla; talem si crudelibus aris, ignivomis equis, ferventi tauro, sævo carceri defensorem[*] reppererint. Omnis ætas Tyrannos execrata? quis suadeat, uti simus? moras mortis nullus non damnavit: quis excuset? Lugerent mites Musæ, squallerent hi parietes; langueret Athenæum, ejuscemodi sententiam si probaremus. Esto: vigeant alibi leges, quæ SCLOPUM ne gestari quidem permittant. De vestris ingeniis, o juvenes, tam sinistre statuere nec libet, nec licet. Celsior indoles, generosior vitus, in pectoribus istis dominatur, quam ut abuti tam præclara machina cupiatis. Nihil conamini, nisi quod cum laude perfici posse judicatis: non facitis, quod condemnatura subsequi queat Metanœa.[*] Ut aurum reliquaque metalla, sic arma censenda sunt: isti bona, qui novit uti; isti mala, qui nescit. Non usurpare proponitis, nisi recte? cur subtrahantur? ita me Deus! nemo dexteras vestras exarmare poterit, nisi idem ingenito candori atrocis injuriæ stigma sit inusturus.

Exesto puer, exesto mulier: animis caretis, quibus audeatis. Sic a natura comparatum, ut rigiti stetis, arma districta si fulgere tantum videritis, non rubere. Patrare quomodo queatis, quod, si fiat, spectare non sustinetis? Pectus Herculeum geras necessum est, quisquis in arenam SCLOPO pugnaturus descendis. Lædes forte an [*] hostem, non sternes; hic maximum salutis periculum, ni te viriliter tuearis. Ipso nimirum vulnere ferocior, suo sanguini non timebit, tuo pertinaciter insistet. Erras toto cælo, sola si displosione certaminis fortunam concludis.

Bombardam non tegamus, si gerimus. Quod sine gloria non tractamus; sine dedecore non occultabimus. Palam feramus, ut quivis intellegat inesse nobis animum, qui pugnam non exhorrescat: palam feramus, ut hostis ipse cognoscat, quod imprudentem non simus invasuri. Sic generositatis famam merebimur, proditoriæ machinationis suspicione amoliemur.

Cur Academiæ scita prohibeant? minatæ studemus indoli, Principis saluti, Patriæ tanquillitati, cum non Minervæ tantum sed Marti simul operamur. Facimus enim ut aliquando non minus dexteris quam consiliis juvare possimus. Facimus ut, cum res exiget, pugnare sciamus, non discamus. Accusabit PALLADEM, quod armata sit, quisquis ab Athenæis armorum exercitia secludenda judicabit.

Amœnissima[*] certe venatio, quæ SCLOPOS admittit. Quid jucundius adspectu? quam transverberatas eminus feras sublimibus montium jugis delabi. Quid suavius factu? quam unica glande impetrare, in quod multorum canum ardens velocitas adlaboret.[*] Quid præstantius? quam sic peritis oculis bombardam dirigere: ut alites ipsa volatus mobilitas ab ictu non defendat. Intrepidi sumus hac machina: optamus obvias dari feras quæ nullam victoriam patiantur nisi difficilem.

Quispiam censeat nobis ipsis ab hoc instrumento verendum? Telum imbelle sine ictu conjicit. Neque enim tam supinæ sumus inertiæ, ut nostro corpore plumbum hauriamus quod alienæ neci destinavimus. Artis et ingenii præstantia fecimus, ut in SCLOPOS imperium habeamus.

Hæc dixi, lectissimi juvenes, ut experirer quid in eloquentiæ Palæstra sperare deberem; ut ostenderem nihil esse cujus contraria sententia rhetorico conatu defendi non posset. Ignoscetis, quod in hoc loco perstrepuerim,[*] in quo nil, nisi meras Suadelæ[*] Veneres semper audivistis. Eloquar? optime mihi perorasse videbor, si non persuasero.

MATTHIAS BONERUS.


Annotationes

  1. Sclopi] hoc nomen substantivum semel tantum legitur apud antiquos, in quinta Persii satira:  ↩

    Tu neque anhelanti, coquitur dum massa camino,
    folle premis uentos nec clauso murmure raucus
    nescio quid tecum graue cornicaris inepte
    nec scloppo tumidas intendis rumpere buccas.

    Videtur igitur scloppus sive sclōpus (apud auctores recentiores semper generis masculini) sonus esse, quem buccæ inflatæ ac complosæ edunt: quod nomen in arma strepitosa, quibus libertates nostras defendimus, impositum est.

  2. Doctorem] videlicet Erycium Puteanum  ↩

  3. proscinderet] verbum proscindendi nusquam apud Ciceronem repertum  ↩

  4. averrenda] verbum averrendi rarissime legitur: semel apud Plautum (Truc. 19), semel apud Horatium (Serm. 2.4.37), semel inter fragmenta Licinii Macri.  ↩

  5. Cf. Vergilii Æneidos libri secundi versus 386–434, præcipue 390: “dolus an virtus, quis in hoste requirat?”  ↩

  6. stratagematibus] Hoc nomen Græcum (τὸ στρατήγημα, τοῦ στρατηγήματος) nusquam apud antiquos reperitur.  ↩

  7. Vergilii Æneidos libri octavi versus 485–88.  ↩

  8. defensorem] Scilicet patronum declamatorium: nam tyrannos defendere vel etiam laudare in pretio fuit apud eos, qui eloquentiam iamdudum olim colebant. Sic Lucianus defendit, Andreas Arnaudi eundem sic laudavit ut Isocrates Busirem. Ioannes Ludovicus Vives orationes Sullanas composuit nonnullas. Mortua vero iamdudum hodie est consuetudo declamandi, una cum eloquentia ipsa.  ↩

  9. Metanœa] ἡ μετάνοια, τῆς μετανοίης: quam Christiani sæpius pænitentiam vocant  ↩

  10. forte an] Hæc locutio legitur tantum apud Tacitum (Annalium 4.54, 15.38, 15.60). Nec possumus oblivisci Bonerum discipulum fuisse Puteani, qui discipulus fuit Lipsii.  ↩

  11. Amœnissima] Nomen adjectivum q.e. “amœnus” proprio sensu in locos dicitur; neque alias legi venationem sic descriptam.  ↩

  12. adlaboraret] legitur verbum adlaborandi non nisi apud Horatium (Carm. 1.38.5 et Ep. 8.20).  ↩

  13. perstrepuerim] verbum perstrependi non apud Ciceronem legitur, sed ter apud Pomponium Porphyrionem, qui ad Horatium annotationes congessit.  ↩

  14. Suadelæ] Sic Horatius Ep. 1.6.38 id “Suadela Venusque” posuit pro illis, quæ Græce Πειθω τε καὶ Ἀφροδίτη appellantur.  ↩

2016-02-27

De tribus virtutum generibus in Historia Apollonii

Multos jam annos inter fabulas dilectissimas numero eam, quam M. Welserus olim dixerat lectori aptam parato “gemmas ex stercore legere”: videlicet Historiam Apollonii regis Tyrii. Quam iterum ob causas quasdam lego: unde gemmas lego, ut fit quotienscumque eam historiam evolvo.

Insolita nonnumquam dicitur fabula esse, quod similibus in Græcorum fabulis soleat esse juvenis, qui virginem videat, adamet, petat, per casus varios sequatur, in matrimonium tandem ducat: sed Apollonius noster ad Antiochiam civitatem delatus virginem inveniat sibi denegatam a patre monstruoso, neque ad matrimonium pervenire possit. Qua in fabulae parte nullus πρωταγωνιστής, ut Græci dicere solent, videtur Apollonius, quippe qui secundas agat partes juxta regis deformitatem, neque possumus nos lectores multum de principis ingenio moribusque discere nisi quod compertum habemus eum non satis stultum esse qui a regis ministro capiatur. Nobilem esse principem, largum liberalemque satis ut benevolentiam Tarsiensium captet et proscriptus persecutorem effugiat, etiam patet. Sed ῥητορικὴ sive ars oratoria, quam penes sunt rationes morum explicandorum, poscit ut qualis sit Apollonius fusius explicetur quo vividior nobis haec persona videatur.

Et longe vividior depingitur Apollonius Pentapoli, apud Archistratem regem: immo quasi nova fabula tunc narrari videtur, post primam tempestatem maritimam, qua “Ipse tridente suo Neptunus spargit harenas.” Quæ insequuntur, velim suspicari sic esse ficta ut mores principis aliorumque nobis ostendant secundum præcepta oratoria.

Primum enim nudus et solus Apollonius invenit senem pauperem piscatorem, qui lacrimis precibusque Apollonii commotus omnia quæ potest cum principe partitur, hac lege, ut, si deo adnuente natalibus suis redditus fuerit, piscatoris meminerit. Hæc omnia ad fortunam sive τύχην spectant: ex altera parte, si quis vestibus, divitiis, amicis, omnibus rebus sibi externis denudatus recte se gesserit, tunc ea quae necessaria sunt, is inveniet; atque ex altera parte videmus piscatorem, qui non nisi fortuna favente ex mari habet quo vivat, de adversa et secunda fortuna loquentem.

Deinde ad civitatem profectus Apollonius in palæstram se confert, ubi corporis sive τοῦ σώματος virtutes demonstrantur. Nec parem sibi invenit inter singulos exercentes, nisi regem ipsum (quamvis senem) corpore fortem, unum cui comparandus est Apollonius. Ibi etiam propter corporis virtutes officiaque corporea princeps egenus ad cenam regiam invitatur.

Postremum in cena Archistratis virtutes animi sive ψυχῆς deprehenduntur. Prudentia enim regis convivas, qui Apollonium invidiæ calumniantur, reprehendit; et filia regis dulcis et sapiens jubetur justitiam observare in liberalitate ostendenda. Illa, ut cui nec modestia nec fortitudo desit, verecundissimo sermone colloquitur cum ignoto hospite. Neque ipse Apollonius deficit a virtutibus nobilibus: qui non solum gratum se præbet hospitem sed etiam Musarum artium adeo peritum ut filia regis (quam jam diximus prudentem) in amorem ejus incidat infinitum.

Hæc tria genera virtutum—videlicet τῆς τύχης, τοῦ σώματος, τῆς ψυχῆς—etiam legimus in præceptis artis inventionis, qua docemur vel vitas vel ἐγκώμια sive laudes componere. Nam illa ars non ad res gestas more historicorum recitandas spectat sed ad hominum mores potius illustrandos, unde lector percipiat quemadmodum sese gerere debeat nobilis.

2016-02-14

De Roberti Turneri Encomio debiti

Hoc encomium puto hodie exscribendum et lectoribus offerendum, non solum propter validam quandam affinitatem, qua argumentum vetustæ hujus laudis cum Europa nostro sæculo ære alieno obruta conjunctum esse videtur, sed etiam propter Divum Valentinum, cuius hodie celebratur patrocinium amoris, quem auctor noster demonstrat eum mutuum debitorum complexum esse quo omnis natura rerum cohæreat.


Roberti Turneri
Paradoxon
sive Encomium Debiti

Melius est debere, quam non debere.

Alcibiades in suo symposio, Socratem dum vellet colore vero vivoque exprimere, eum Pharmacopœi pyxidem dixit: pyxidem certe, extra si videas, intus si penetres. Vidistis enim Pharmacopœi officinam pyxide undique instructam, et pyxide, quæ præ se ferebat Harpyias, Satyros, hædos reptantes, cervos alatos, anseres cum frenis, alia monstra: quæ prius rideas, quam videas. At intus si penetres, erit quod quæras; quæris? erit quod ames; amas? erit quæ emas ingenti pretio, lautas scilicet res: balsamum, ammomum, zebetum, ambram,[1] muscum, alia, quæ servant sanum, sanant ægrotum.[2] Ad hanc normam exigebat hominum, extra si exanimes: at intus si judices principem hominum, quo nihil vidit vel schola nitidius, vel mundus divinius.

Quorsum ista? ut me purgem prius, quam peccem. Nam cum hoc tempore pessimæ quoque res vincant optimas: sensus intellectum, potus cerebrum, oculus visum; volo afferre paradoxon, quo nihil ne Stoa quidem audivit implicatius—scilicet, Melius esse debere, quam non debere. Stupetis? vel desinite stupere meum paradoxon, vel incipite stupere Pharmacopœi pyxidem extra monstrosam, intus pulchram; extra falsam, intus veram; extram dubiam, intus certam et ad normam Socratis penitus depictam. Date mihi quæso hanc operam, ut me legatis. Ego vobis vicissim dabo illam operam optimam: ut vos omnes beem.

Omnes si estis felices, estis debitores. Cum infelicibus nihil mihi hodie nec unquam erit, si potero cavere.

Ordiar ab ovo, ut concotio sit facilior. Homo natus est non sibi, sed aliis, aliis etiam canibus et bobus—ne putetis fortasse tantum patriam, parentes, amicos, cum Cicerone. Siquidem Deus homines ea lege finxit: ut quemadmodum ignis non se, sed alios splendore suo et ardore complet: sic homo quicquid habet genii, ingenii, moris, amoris, aliis habeat æque ac sibi: immo, si heros velit esse, aliis magis quam sibi. Id homo si non sciat sua ipse mentis luce, corporis illa fabrica pulchre sciteque a natura divino quodam ordine expressa facile docebit, clara docebit. Siquidem animo illæ sunt partes ut corpus vegetet, corpori hæ ut animum sustentet, utrique æque plures ut alter alterum muto quodam fotu et subsidio tueantur, si velit aut illud vivere aut hic moveri. Hoc quid aliud est, quam mutuum debitorem, corpus animæ, animum corpori, omnia omnibus?

At ista non videntur: Male philosophus es, qui vis videre. Tamen ut istud etiam tibi dem, vide in membris tuis ipsam veritatem. Oculus videt pedi, pes stat manui, manus tangit ori, os edit stomacho, stomachus digerit corpori redditque a singulis quod det, tanto ordine, tam arcta lege, tam certo tempore, ut videamus Deum aut nolle hominem esse, aut velle esse debitorem in omnibus partibus, non in singulis tantum.

Hæ res tanti apud me sunt, ut cui velim serio esse amicus, illi certe velim esse debitor. Siquidem pecuniam cum reddo, quanta voluptas? Major re, liquidior fructu, perfectior cumulo, quam illa Alchemistarum de stanno mutato in argentum, cupro in aurum. Hi enim non putant omnino se inventuros, quod quærunt; si invenerint, extra se sunt præ gaudio. Sic debitores, si accipiant quod difficulter se accepturos sperabant, ita exultant et gaudio quasi triumphant, ut lætitia patris de filio servato, præ hac, nulla sit. Deus ex nihilo nos finxit tantumne? Etiam de nihilo homines nihili redemit, tamque arcte sibi devinxit ut simus mente et lingua indigni, si putemus nos posse aut mente parere aut lingua edere gratias huic beneficio pares. Debitores ergo esse Christo debemus velle, nisi velimus esse in Christum impii. Videtur pars quædam divinitatis gerere in se formam Christi, nec verius nec melius geres, quam si, ut Christus sibi omnes, sic nos nobis plurimos faciamus creditores.

Esse creditorem, quanta res supra hominem, ut leviter dicam. Qui enim debitor est, id huic proprium: habere pro se omnes ad Deum supplices. Scribunt de servis Gallicis, qui erant eodem quo domini tumulo contecti: totos annos posuisse in precibus pro salute dominorum. Ad hanc normam formo creditores. Sudant, algent, orant, flent, rident suis debitoribus, quia hi illis timent (plus enim illis est pecunia quam vita) ne creditum amittatur. Moriuntur, illi his vivunt: ut esse debitorem sit esse dominum, si rem exigamus ad veritatis libellum. Boni verbi sint mihi testes mali: usurarii Galli, qui, quod frumenti pretium minueretur, litteras se fecerunt longas: malueruntque mori, quam vitæ suæ aliquam felicitatem communicare aliis. Quanto igitur carior illis pecunia quam vita, tanto contentius pro debitoribus orant: non tam sibi ut diu vivant, quam ut illis vivant feste et utiliter. Solvendo qui non est, creditori quid obligetur?

Debitores ergo honorandi sunt, quid non honorandi? Perpendite qua voluptate dum vident ad se venientes creditores tam humiles, tam obsequentes, tam reverenter usque ad genua supplices, ut nihil magis antiqui Romani laudi ducebant maximæ prensari. Nullus nullius ordinis Romæ majori humanitatis specie prensabatur, quam a creditore debitor. Creditores laudant ut lædant, quanquam dum lædunt titillant omnemque quærunt viam qua objiciant debitori versuram, id est, copiam augendæ, non dico rei sed felicitatis ipsius.

Dic mihi Melibœe, quid jam in debitorem vitii aut convitii? Si dicas vitium, contra est Deus: Mutuum date nihil ex eo sperantes. Si convitium: Facite, inquit Christus, amicos, id est, facite vobis debitores, de Mammona iniquitatis.

Tolle mihi quæso ex naturæ orbe debitores: quos vero reliquos? miseros omnes qui non habent, cui credant. Immo istud debere, videtur habere certam affinitatem quandam cum cælo, cum terra reliquisque elementis, in quibus tanta est concordia, tantus amor, ut terra non velit esse sine reliquis, non reliqua sine terra. Ex quo facile colligere est, ut vitam nostram cibo, potu, et aëre; ita naturam humanam mutuo debito sustineri.

Nec anima hujus universi, quæ secundum Academicos omnes res animat, sine debito suam obire functionem potest. Nam si cogitemus mente ideam mundi extra debitum, nihil præter odium, invidiam, turbam cogitabimus. Mente pingamus Metrodori mundum, Jovis luctam cum Saturno: nullus usus siderum, nulla intelligentiæ vis, nulla necessitudo elementis cum elemento, Solis cum Luna, Deorum cum dæmonibus, aliarum rerum cum aliis— quid non fœdi, tætri, abjecti objiciunt menti tuæ oculo? Ubi non est aut mutui datio aut accepti redditio, introducitur chaos, illud magnum non magnum, in quo omnia et nulla, et ideo nulla quia omnia. Quid exclamo, confusionem? Satis dixi, qui dixi “chaos.” Mutuum ergo et debitum debemus ponere, ut ponamus mundum vere mundum ob ornatum et cum ornatu. Stellæ quidem pulchræ, sed sine opera Solis fœdæ; terra fructuosa, sed sine subsidio aquæ monstrosa; æstas amœna, sed sine temperatione elementorum pestilens. Nihil est in hac machinæ magnæ molitione aut magnum aut pulchrum, nisi accipiat ab aliis quo sit magnum, et det aliis quo sint pulchra.

Miror antiquitatem superstitionis vel matrem vel alumnam, quæ solem, cælum, solum, immo beluas consecrarit, tam fuisse hebetem et plumbeam ut nullam debito et mutuo divinitatem tribuerit. Nam si aliæ res divæ putarentur quod utiles, cur non debitum in illo cæli solio locatum? Debitum, inquam, cujus vi vivit quicquid vivit, floret quicquid floret, splendescit quicqud splendescit! Quamquam sint aliæ res, aut possint esse, non constrictæ ipsæ inter se mutui debitique jure divino: homo vero non debitor, quamdiu stabit? Quid? Stabit? Cum dicto cadit, siquidem hominem tollimus, si tollimus amorem. Amor vult debere, immo debet debere.[3] Sed fingis hominem sine aut debito amoris aut amore debiti. Quod monstrum! Neget caput oculo pedem,[4] oculi pedi visum, pes corpori statum: levicula ista præ ut alia, manus ori, os stomacho, aliæ partes aliis negent quam debent functionem, quo ibit homo? In fumum et cinerem parentes suos: nec ullus hinc Æsculapius eum in lucem unquam revocaverit.

At in mundo si debeant res rebus ex illo mutuo complexu, existet id quod miramur, non ornatum modo, sed firmum et æquum. Inter zonas, cælos, cælorumque motiones quis amoris complexus? Debitus iste. Nam si tollis, ipsos cælos tollis: elementa cum elementis tam arcte cohærent, ut elementa sibi invicem videantur alimenta. Dissolve hunc nodum. Non potes certe, nisi una dissolvas magnam hanc rerum machinam.

Rerum inter se hæc concordia debita dat mundo deos onustos: Bacchum vino, Cererem frumento, Floram herba, Pomonam fructu. Certe, si quantum alter alteri debet, tantum quisque redderet, rediret nobis Saturni illud sæculum aureum, in quo non essent aurum, argentum, alia, illud meum, hoc tuum, sed omnia omnium, prout necessitas judex aut index.

Facessant Persæ, qui infamiam putant debere, facessant Ulpianus, Modestinus, alii minuti ut juris sic pecuniæ aucupes, qui volunt in debito esse speciem quandam servitutis. Debeo ego semperque debere volo. Cui? Minimus maximo. Cui? Servus domino. Cui? Cliens serenissimo principi Ernesto, qui quantum a Deo homo, tantum aliis hominibus suis quasi Deus largitur. Aliis quid et quantum debeo? Quod caritas quasi legem jubet proximo me, quantum mei permittit aut pietas in Deum, aut Reverentia in Ernestum. O felicem me, omnia debitorem.


Annotationes
  1. ambram] Nemo est quin sciat duas esse ambras: videlicet alteram rem terrenam, lautam, caram, in Pharmacopœi pyxide reconditam, ingenti pretio emendam, quæ, ut monet auctor noster, servet sanum et sanet ægrotum; sed etiam alteram vim cælestem quæ nullo pretio aut vendi aut emi possit, et quæ felici, cui contingat, tam sanet animum quam animam servet.  ↩
  2. sanant ægrotum] Usque ad hæc verba, fere eadem legere potes apud Athanasium Kircherum (1602–80) in Parænesi ad tyrones mathematicos. Robertus Turner mortuus est 24º die Novembris mensis anno 1599º: itaque patet Kircherum et Turneri encomium legisse et locum inde sumpsisse (sive furatum esse).  ↩
  3. debere] In Dornavii Amphitheatro Sapientiæ Joco-Seriæ, libro errorum pleno, false legitur timere,; quo nullum typographi mendum magis displicuit.  ↩
  4. caput oculo pedem] Sic in omnibus codicibus: sed difficile est sensum hujus caput oculo pedem; capere: quomodo negat caput pedem oculo?  ↩

De Carneadis Injustitiæ Encomio

Aliquid non illepidum repperi, quod videbatur hic exscribendum.

Carneadis Injustitiæ Encomium apud Lactantium Inst. 5.17

Carneadis disputationis summæ hæc fuit:

Jura sibi homines pro utilitate sanxisse, scilicet varia pro moribus, et apud eos pro temporibus sæpe mutata; jus autem naturale esse nullum. Omnes et homines et animantes alias ad utilitates suas, natura ducente, ferri. Proinde aut nullam esse justitiam, aut si sit aliqua, summam esse stultitiam, quoniam sibi noceret alienis commodis consulens.

Et inferebant hæc argumenta:

Omnibus populis qui florerent imperio, et Romanis quoque ipsis qui totius orbis potirentur, si justi velint esse—hoc est, si aliena restituant—ad casas esse redeundum et in necessitate ac miseriis jacendum.

Tum omissis communibus ad propria veniebat:

"Bonus vir," inquit, "si habeat servum fugitivum vel domum insalubrem ac pestilentem, quæ vitia solus sciat, et ideo præscribat, ut vendat: utrumqne profitebitur fugitivum servum ac pestilentem domum se vendere, an celabit emptorem? Si profitebitur emptori fugitivum esse, bonus quidem, quia non fallet. Sed tamen stultus judicabitur, quia vel parvo vendet, vel omnino non vendet. Si celaverit, erit quidem sapiens, quia re consulet, sed idem malus quia fallet.

"Rursus si reperiat aliquem, qui aurichalcum se putet vendere, cum sit illud aurum, aut plumbum cum sit argentum: tacebitne ut id parvo emat an id indicabit ut magno? Stultum plane videtur emere malle magno."

Unde intelligi volebat: et eum, qui sit justus ac bonus, stultum esse, et eum, qui sapiens, malum. Et tamen sine pernicie fieri posse, ut sint homines pauperitate contenti.

Transibit ergo ad maiora in quibus nemo potest sine periculo vitæ justus esse. Dicebat enim nempe:

"Justitia est hominem non occidere, alienum prorsus non attingere. Quid ergo justus faciet, si forte naufragium fecerit, et aliquis imbecillior viribus tabulam ceperit: nonne illum a tabula deturbabit ut ipse conscendat, eaque nixus evadat? Cum maxime sit nullus medio mari testis! Si sapiens est, faciet: ipsi enim pereundum est, nisi fecerit. Si autem mari maluerit, quam manus inferre alteri, jam vero justus est, sed stultus est qui vitæ suæ non parcat, dum parcit alienæ."

"Item si, acie suorum fusa, hostes insequi ceperint, et justus ille nactus fuerit aliquem saucium equo insidentem: ei ne parcet ut ipse occidatur, an dejiciet ex equo ut ipse possit hostem effugere? Quod si fecerit, sapiens, sed idem malus. Si non fecerit, justus, sed idem stultus sit necesse est."

Ita ergo justitiam—cum in duas partes divisisset, alteram civilem esse dicens, alteram naturalem—utramque subvertit: quod illa civilis sapientia sit quidem, sed justitia non sit; naturalis autem illa justitia sit quidem, sed non sit sapientia.

Arguta hæc plane et venenata sunt, et quæ M. Tullius non potuerit refellere. Nam cum faciat Lælium Furio respondentem proque justitia dicentem, irrefutata hæc tanquam foveam est prætergressus, ut videatur idem Lælius non naturalem, quæ in stultitiæ crimen venerat, sed illam civilem defendisse justitiam, quam Furius sapientiam quidem esse concesserat, sed injustam.

2016-01-30

De fabella televisifica "Occupata" inscripta

Mirum invenimus spectaculum televisificum et Norvegicum, quod Okkupert (sive Occupata) inscribitur. Ad illud genus fabularum pertinet, in quibus tractantur negotia civitatum et hypocrisis illorum, qui tyrannorum ac fortium virorum partes in scaena mundi agunt. Nam quid aliud est homo publicus, quam histrio atque ὑποκριτής? Eiusdem farinae sunt nota illa spectacula tam Britannica quam Americana, quae House of Cards (sive Domus chartarum) vocantur, et plurima alia quae fere omnibus in terris plus minusve liberis aguntur.

Talibus in spectaculis, ut in tragoediis antiquis, res gravis et certo fine non carens imitatur potius quam narratur, nec fabulae deest sermo gravibus viris dignus vel etiam nonnulla arte ornatus. Aliter autem atque in tragoediis nulla oracula consuluntur, nullae virgines immolantur, nulli privigni a novercis necantur: sed inter praepotentium inimicitias mendaciaque infinita cives honesti miserias tragicis saeviores patiuntur.

Itaque verisimiles videntur hae fabulae, nisi quod uno et communi afficiuntur vitio: nam non tam ingeniosi sunt veri illi homines, qui more populari electi populum irrumant, quam depinguntur hi ficti, qui in fabulis televisificis cum Romanos tum Byzantinos superant calliditate. Quod in Occupata fabula paene ab initio patet: nam theatrum mundi plenum videtur nimii ingenii. Ut fabula agatur, primum auditoribus accipiendum est Americanos potuisse iugum excutere Saudorum et Sinorum et sine petroleo aliisque alienis mercibus vivere, ut (id quod iamdudum in votis Americanorum erat) intra suos fines recederent et reliquas gentes iuberent aut semet ipsas tueri aut in cruce corvos pascere—sed sine Americanis; nunc vero scimus haec, quamvis ab civibus Americanis exoptata, per magistratus ambitiosos et argentarios avaros non licere. Deinde in fabula, et quod omnem fidem superat, Bruxellenses, qui tamquam peritissimi piratae Europam confoederatam praedari demonstrantur, cum Russis conspirant ut Norvegiam Norvegis insciis tacite capiant: videmus vero cotidie in actis diurnis veros Bruxellenses, ut qui more nautarum rhomio flagellis sodomiae deditorum sub gubernaculo reipublicae dormiant, gentes Europaeas non consulto sed casu evertere et nihil tacite agere posse.

Propter idem vitium solent Americani de speculatoribus suis per rete universale bacchantibus ridere: nam etiamsi omnes omnium civium epistolae electronicae legantur et omnia colloquia telephonica auscultentur, nihilominus magistratus Americani nesciunt ea intellegere, quae speculatores expiscantur.

At cum mentionem de Norvegis fecerimus, non absonum videtur etiam alteram rem Borealem referre, quae in actis diurnis legitur: nam austeritatis promovendae gratia censuerunt magistratus Finnorum mille professorum et aliorum, qui apud studiorum universitatem Helsinkiensem munera fungerentur, dimittendum. Ad Finnos hoc anno etiam advenerunt plus triginta milia "profugorum," ut vocantur alienigenae qui non ad vicinos pacem petitum sed ad divitias longissime remotas, tamquam muscae ad lac, se conferunt; qui publico impenso vivent studiis universitariis abrogatis. Nam pecunia, quae austeritate conservatur, est alicubi effundenda, ne respublica nimia vi pecuniae onerata sub fluctibus prosperitatis mergatur.

Equidem nonnumquam meditor de vita publica agenda: nam existimo me non minus male quam magistratus senatoresque, qui nobis nunc sunt, posse omnia concacare.