Verba et Facta

Cum ab amico nuperrime monitus paginam inspexissem quae "Wikipedia" vocaretur et quae ad Mercurium planetam spectaret, vocabulum mihi ignotum offendi, quod paradoxon mihi in mentem attulit:

Observatio conclusive Mercurium circum Solem orbitare demonstravit.

Illud adverbium rarum quod est "conclusive" praetermittam, ut de "orbitando" paulo scribam: orbitae enim vehiculorum rotis imprimuntur in viis, unde idem vocabulum potest viam vel semitam indicare, nencon sensu translato "orbita" etiam dicitur in orbem per quem planeta movatur. Sed hoc substantivum nomen "orbitae" nullo pacto in verbum temporale probis a scriptoribus commutatum invenimus (quamquam apud Ducangium in Glossario mediae et infimae Latinitatis verbum orbitandi dicitur idem ac "redire" vel "recurrere" valere). Vulgaribus tamen communibusque in sermonibus verbum temporale "orbitare" hodie exstat, ut in lingua Italica, nisi omnino fallor.

Ut ad Romanos revertamur, Seneca in Quaestionum Naturalium libri septimi capitulo decimo cum de cometis loqueretur necnon de variis motus generibus:

Deinde duo debent esse motus eodem loco, alter ille diuinus et assiduus, suum sine intermissione peragens opus, alter nouus et recens et turbine illatus; necesse est ergo alter alteri impedimentum sit. Atqui <quia> lunaris illa orbita ceterorumque supra lunam meantium motus irreuocabilis est nec haesitat usquam nec resistit nec dat ullam nobis suspicionem obiectae sibi morae, fidem non habet turbinem, uiolentissimum et perturbatissimum tempestatis genus, in medios siderum ordines peruenire et inter disposita ac tranquilla uersari.

Itaque Seneca usus est "lunari oribta" ad lunae motum describendum, fortasse quod luna tamquam currus per caelum moveretur in eandem cursum; itaque, si caelum rotis motu assiduo tereretur, orbita caelestis imprimeretur. Nomen igitur orbitae ad sensum astronomicum spectare potest etiam apud auctores probos.

Galileo Galilei in Sidereo Nuncio nomine substantivo orbitae bis usus est, cui tamen verbum temporale prorsus ignotum esse videtur. Immo locutione pulchra usus est, quae hoc in loco ornato numerosoque legitur:

Dum Luna, tum ante tum etiam post coniunctionem, non procul a Sole reperitur, non modo ipsius globus, ex parte qua lucentibus cornibus exornatur, visui nostro spectandum sese offert; verum etiam tenuis quaedam sublucens peripheria tenebrosae partis, Soli nempe averse, orbitam delineare, atque ab ipsius aetheris obscuriori campo seiungere, videtur.

Alii auctores quoque ad periphrasin seu circumlocutionem confugerunt. Ut longum exemplum afferam, Marcus Antonius Muretus, tam φιλόλογος quam φιλόλαλος qui numquam paucis verbis absolvit quod fusius dicere potuit, in Variarum Lectionum libri duodecimi capite duodecimo, de Thalete Milesio tali modo scripsit:

Is cum reperisset, quam rationem haberet magnitudo Solis ad magnitudinem eius circuli, quem Sol ipse annuo cursu metitur ac conficit, quoque modo id geometrica subtilitate demonstrari posset: eam rationem cum Prienensi quodam, homine et talium rerum curioso, et divite ac copioso communicavit.

Breviores sunt locutiones quas alii qui ante Muretum natum floruerunt necnon recentiores excogitaverunt ad eandem rem exprimendam, quas in animo non habeo omnes hic in numeros vel in indicem referre, quamquam infra pauca loquendi generum exempla apponam:

• Homines enim sunt hac lege generati, qui tuerentur illum globum, quem in hoc templo medium vides, quae terra dicitur, iisque animus datus est ex illis sempiternis ignibus, quae sidera et stellas vocatis, quae globosae et rotundae, divinis animatae mentibus, circulos suos orbesque conficiunt celeritate mirabili. (e Ciceronis Somnio Scipionis, quod in libro sexto de Republica scripto legitur)
• Nam cum CCCLX et fere sex partibus orbis solis ex circuitu eius patere appareat circulum, per quem meat, semperque dimetiens tertiam partem ambitus et tertiae paulo minus septimam colligat, apparet dempta eius dimidia, quoniam terra centralis interveniat, sextam fere partem huius inmensi spatii, quod circa terram circuli solaris animo conprehenditur, inesse altitudinis spatio, lunae vero duodecimam, quoniam tanto breviore quam sol ambitu currit. (e Plinii Naturalis Historiae alterius libri capitulo octogintesimo sexto)
• Unus autem adhuc in mea hypothesi scrupulus manet, ex eo quod, si Sol eundem semper situm inter Fixas seruet, necesse sit Terram, quae circa illum fertur, ad ipsas accedere ac recedere toto suae orbitae interuallo: quod tamen ex phaenomenis non potuit hactenus deprehendi. (e Renati Cartesii Principiis Philosophiae 3.40)
• At excussus panis non modo suspensus in aethere stetit, sed, mirabile dictu, circulum minorem circa me describere coepit. (e Ludovici Holbergii Itineris Subterranei capite primo)

Perspicuum igitur debet esse ante vocabulum "orbitandi" effictum homines Latine loquentes et variis locutionibus fretos motum planetarum verbis mandare potuisse. Quam ob rem igitur voluit ille, qui de Mercurio planeta apud Wikipediam scripsit, novum vocabulum et haud necessarium excogitare contra consuetudinem ab antiquis ad nostram aetatem traditam? Nam eodem modo ac aditum ad Wikipediam habemus, etiam ad libros antiquissimos possumus confugere ut locutiones idoneas reperiamus. In quibus paradoxon inest: quomodo enim fit ut ordinatri, ut vocatur, ope possimus bibliothecas remotas ac scripta antiquissima perlustrare ut eloquentiam disciplinamque ab antiquis traditas accipiamus, atque eisdem ordinatris freti vocabulum "orbitandi" nostra aetate et sine causa effictum reperiamus? Aliquid frustra agi videtur.

Haec addere volo: quod puto Wikipediam posse discipulis optimo esse incitamento ad usum linguae Latinae. Quid enim dulcius quam brevem habere descriptionem omnium artium et Latine conscriptam? Sed auctores debent in antecessum ad libros iam scriptos confugere ut aptas locutiones inveniant ac diligenter cavere ne lectores in errores inducantur; alioquin auctoritas huius magni operis diminuetur.

Aliquando iuvat paulisper sub divo apricari, vitam tamquam aciem dierum instructam recensere, de rebus factis cogitare necnon illis de semitis quas non sumus secuti. Quod hodie horis pomeridianis faciebam in gramine prope bibliothecam recubans, parvo editionum Teubnerianarum acervo usus quasi pulvino. Nam amicus quidam, a quo ne verbum quidem audivi ex illo tempore quo discipulus in gymnasio magistros vexabam, heri et ex inopinato me per paginam interretialem c.n. Facebook invenit. Mihi identidem hoc anno contingebat ut amicus quidam cuius nominis fere oblitus essem eodem modo me adiret. Inter quos amicos repertos numerantur tres puellae quas quondam amore deperiebam, e quibus duae nunc iuris peritae sunt, duae nunc infantulos erudiunt (itaque una est negotiosissima). Nihilominus, cum repeterem mecum vitam meum et hanc conferrem cum amicorum vitis florentium, non adeo movebar quam nunc, quod Thomae, quondam mihi amicitiae vinculis coniunctissimi, considero vitam.

Thomae domus, multo lautiora quam diaeta mea.

Thomas enim puer bono ingenio, cuius pater apud parvam studiorum universitatem res gestas profitetur, mentis celeritate adeo praeditus est ut quodlibet voluerit facere possit, sed a studiorum universitate discedit ut aliam vitam ageret. Hodie ebriamina miscit et potiones praebet quadam in caupona quae in Honolulu urbe sita est, magna in insula Havaii, ubi ex anno bismillesimo sexto habitabat. Tympanista aliquando cum gregibus cantorum suam artem strepitosam exercet, quam colebat etiam puer (patre non semper probante), concentus cum amicis nonnumquam audit, alias tabernas visit illis noctibus quibus non sibi necesse est cauponis munere fungi. Tribus cum amicis versatur in aedibus non solum magnis sed etiam pulcherrimis, ac generatim et universe vitam iuvenis lauti agit voluptuosam.

Prospectu tam pulchro ego numquam fructus sum; fortasse igitur debeo consilia mea recensere et excogitare quo pacto tam laute quam amicus vivere possim.

Cur ego numquam didicerim cinnos, gallicaudas, propomata parare, nescio; nam utilissimum mihi esset et praesertim si me taderet vitae academicae. Nonnullos alios enim congnosci qui, dum in insulis Carribicis versarentur, eisdem artibus freti potuerunt satis pecuniae sibi comparare ad vitam agendam duos tresves dies in hebdomade laborantes, alios dies vitam beatam degentes nullis negotiis impediti. Placet autem Muretum et Erasmum legere necnon aliorum scripta humanistarum pulcherrima, ac semper placet alios recentiores auctores lustrare…at si umquam futuris temporibus necesse fiat ab his studiis discedere ut tantummodo Vergilium Horatiumque Anglice tractare et libellos stultos de hypermetasupertextualismo vel de arte psychologica parum intellecta et in Vergilium prave torsa (“Palladis Phallus: num ultimis in Vergilii versibus Aeneas sensu translato Turnum futuerit”) scribere, ut nonnumquam fit his diebus in studiorum universitatibus Americanis, fortasse melius mihi sit Thomam amicum in insulas Havaiianas sequi et cauponam exercere et torrido sub cuiusdam beatae insulae caelo apricari sublatis omnibus curis.

Marcus Antonius Muretus, in Variarum Lectionum libri primo capite altero, quo explicaret cur Tralliani, cum Mithridatem regem salutarent, eum honoris causa potius Dionysum quam de Iovis vel Apollonis vel cuiuslibet dei nomine vocarent. Inter alias appellationis causas, quas Muretus, tam eruditus quam disertus, e Plutarchi libro primo Συμποσιακῶν attulit, invenimus hanc fabulam de Mithridate, bis fulmine appetito, relatam:

Nam cum adhuc infantulus in cunis vagiret, collapsum fulmen fascias, quibus involutus erat, exussit, neque tamen ipsum laesit: vestigium modo quoddam ignis in fronte relictum est, quod facile occultaret coma.

Apud J. K. Rowling, autem, in libro illo cui index Ἅρειος Ποτῆρ καὶ ἡ τοῦ φιλοσόφου λίθος seu De philosophi lapide, fabula illi consimillima de Ἁρείῳ Ποτῆρ narratur:

καὶ ὁ Διμπλόδωρος καὶ ἡ Μαγονωγαλέα προσκύπτοντες πρὸς τὰ σπάργανα παιδίον μόλις εἰκάζουσι καθεῦδον. ὑπὸ δὲ πλόκῳ τῆς κόμης μελαίνης ἦν ἰδεῖν τραῦμά τι δεινὸν ἐν τῷ μετώπῳ ὥσπερ ἀστραπήν.

καὶ αὕτη σιγῇ Ἦ καὶ αὐτὸ τοῦτο; ἔφη.

Ἔστιν, ἦ δ᾽ ὅς. τὴν γὰρ τούτου τοῦ τραύματος οὐλὴν εἰς ἀεὶ ἕξει.

Nonne videtur Plutarchus, vel fons quem Plutarchus hoc in loco est secutus, fabulam Mithridatis pueri fulmine laesi et cicatrice notati ab illo libro De philosophi lapide scripto traxisse? Vel, ut serius rogam, nonne videtur J. K. Rowling Plutarchum legisse?

Quodam tempore nonnulli Republicani, politici illi qui ad partes dextrae spectant, olim videbantur putare Marcum Sanford, civitatis Carolinae Meridionalis gubernatorem seu praefectum ac praefectum societatis variarum civitatum gubernatorum qui cum factione dextra stant, anno bismillesimo duodecimo praesidentem totius reipublicae creari posse. Illud tempus praeteritum est, nec videbit Marcus Sanford ullam honoris spem anno bismillesimo duodecimo.

Sanford enim, moderator civitatis superbus, ne a suis quidem Republicanis, qui Carolinae Meridionalis senatum regunt, amari videtur, nec potuit hoc anno efficere ut senatores eius voluntati obtemperarent. Civitas enim, inter pauperiores numerata, propter difficultates, quae hodie omnium gentium fiscos affligunt, in aes alienum inciderat. Sed, cum Obama totius reipublicae praesidens pecuniam (quae "stimulus" vocatur) civitati obtulisset ut civitatis aerumnae sublevarentur, Sanford gubernator recusaverat quominus assem acciperet. Insecuta erat rixa maxima inter cunctos senatores, utriusque factionis omnes coniuncti, qui voluerant pecuniam a republica accipere, et gubernatorem, qui noluerat versuram accipere. At puella duodeviginti annos nata, Casey Edwards nomine, in gubernatorem irata quod discipuli sui similes publicis in scholis propter gubernatoris superbiam eruditionem peiorem accepturi essent quam si Sanford superbiam deponeret, ipsa gubernatorem in ius vocavit, ut ille a iudicibus cogeretur invitus pecuniam e reipublicae fisco accipere. Iudicibus cum puella consentientibus, Sanford deinde tandem coactus est pecuniam accipere, res quam ipse publice vocavit "servitudinem."

Casey Edwards, puella duodevigenti annorum quae Marcum Sanford civitatis Carolinae Meridionalis gubernatorem in ius vocavit ut cogeret eum pecuniam accipere a fisco totius reipublicae.

Postea, Sanford coepit ius rogationes vetandi exercere quo possit senatui obstare, et decem leges a civitatis senatu iam probatas ille interdixit. Inter has rogationes vetitas, ille negavit quominus cives contra toculiones diligentius defenderentur, quominus pecunia ludis litterariis quibusdam traderetur ut discipuli litteris artibusque imbuerentur, quominus causae in scelerosos stupri iam damnatos celerius agerentur. Senatores autem, in gubernatorem iratiores quam ut inter se (ut solerent) rixarentur, intercessiones ipsas cunctas everterunt et tam Republicani quam Democratici fere unanimi abrogaverunt.

Quae omnia gubernatoris superbiam dignitatemque iam laeserant, qui ludibrio factus est suis civibus. Deinde et subito evanuit.

Jacobus Knotts, Marco adversarius, qui primus Marci nomen diunariis detulit. Meo sensu hic vir videtur esse rana susve focale gerens, sed tales cogitationes ad rem non pertinent.

Jacobus Knotts, senator etiam Republicanus sed Marco Sanford inimicissimus, praeteritae hebdomadis die Saturni, coepit, rumoribus incitatus, gubernatoris custodum praefectum rogare ubi Marcus Sanford esset. Cui roganti custodum praefectus respondere nequivit, nec sequenti die potuit Andreas Bauer vicegubernator (et Marco Sanford infestus) eum invenire. Jacobus Knotts igitur, qui tamquam pistrix sanguinem in mari olfaciens bene sciebat aliquid insolitum fieri quod posset sibi emolumentum esse, per hebdomadis finem exspectabat et per diem illum apud Americanos patribus dicatum (die vicesimo primo), quem Marcus deberet suis cum quattuor filiis celebrare; ac, die Lunae, diunariis nuntiavit gubernatorem quattuor iam dies non potuisse reperiri. Intra spatium decem partium horae minutarum, diunarii ansam iam captam habuerunt et primas commentationes litteris mandaverunt et per rete divulgaverunt.

Fere statim, ministri, qui in gubernatoris loco eius negotia curabant, dictitaverunt eum voluisse animum reficere post rixam in senatu gestam, semet ipsos de re nolle loqui nec locum ubi gubernator se abdidisset diunariis aperituros. Post horam unam, gubernatoris uxoris verba sunt in lucem edita: se nescire ubi esset maritum, sed putare eum voluisse paulisper domo abesse et a quattuor filiis ut aliquid scriberet. Cui diunarii senatoresque ne particulum quidem fidei tribuerunt. Per reliquam diei Lunae partem, ministri Marco fideles conabantur dictitare gubernatorem esse salvum, se scire ubi esset, nullas esse difficultates; omnes Marco inimici in eum invehebantur, decantantes Marcum officia sua neglegere ac totam civitatem in periculo incidisse cum tromocrates possent qualibet hora civitatem aggredi (argumentum hominibus mentis compotibus stultum, sed factioni dextrae validum).

Marcus Sanford et Guinevera uxor.

Bene nocte gubernatoris ministri tandem nuntiaverunt Marcum, qui naturae amoenitate frui penitus amaret, per Semitam Appalachianam deambulare, ac custodes suos evasisse ut posset solus per silvas vagari. Semita illa Appalachiana fere per totam reipublicae longitudinem tendet, a Georgia civitate usque ad Cenomannicam: si quis non vult ab ullis hominibus inveniri, bonum consilium est ibi latitare (id quod in praeterito nonnumquam erat a quibusdam scelerosis factum). Ministri illi porro dixerunt gubernatorem telephonum suum gestabile extinguisse ne posset molestari dum per silvas peragraret.

Quae omnia erant mendacia. Aliquis tamen, cui nomen adhuc est incertum et qui maximum voluerat damnum in gubernatorem inferre, omnia eius consilia vera diunariae cuidam (cui nomen Reginae Smith) detulit, quae die Mercurii gubernatorem expsectabat cum ille ad Atlantae urbis aeroportum (in Georgia civitate) adveniret. Marcus enim non in semita Appalachiana sed in aeroportu inventus est quod modo ad civitates foederates revenerat Benevento Americano seu, ut nonnulli dicunt, Bonaeropoli, urbe Argentina. Et sexta hora matutina, cum adveniret, praesto erat Regina Smith, quae Marcum comiter ad portam excepit et salvere iussit…et rogaret quid in Argentina faceret, num in deversorio ibi commoraretur, num solus ibi versaretur…

Maria Belen Chapur, quam Marcus Sanford in Argentina visitabat.

Ephemeris cuius diunaria gubernatorem ipsum in aeroportu deprehendit deinde telephonice gubernatoris ministros certiores fecit se epistolarum commercium electronicarum accepisse, inter gubernatorem et feminam Argentinam, cui nomen Mariae, habitum. Quae sunt eisdem a diunariis divulgata:

Mariae Marco: "Ut antea tibi dixi, laetitiam amoremque vitae meae attulisti et te semper in corde tenebo."

Marcus Mariae: "Omnium mercium rarissima hoc in mundo est amor. Illa res quae nos omnes quodammodo desideramus—simpliciter amari nullam aliam ob causam quam quod sumus qui sumus: non propter ea quae nancisci vel dare vel fieri possumus."

Marcus Mariae: "Ut tibi dixi, cum viserem, quamquam abhinc annos quindecim non opus erat mihi amore, tamen, cum cicatrices vitae et aetatis et rerum politicarum acceperim, amor mihi desiderio fit."

Marcus Mariae: "Possem degredi et dicere te facultate praeditam esse basia mitissima dandi, vel me limites amare quibus cutis candidor istis a partibus sole ustis distinguatur, vel me flexuram amare coxarum istarum, vel pulchritudinem eroticam tui te tenentis (vel duas partes tui splendidas) in nocturnae lucis candore marcescenti…"

Num Silvius Berlusconius, num Nicolas Sarkozy blandimentis tam dulcibus utuntur cum moechentur? Postea Marcus Apostoli verba laudat:

"Caritas patiens est, benigna est; caritas non aemulatur,…non inflatur; non est ambitiosa,…non inritatur, non cogitat malum; non gaudet super iniquitatem, congaudet autem veritati; omnia suffert, omnia credit, omnia sperat, omnia sustinet."

Deinde Marcus videtur consilium pendere quod, ut nunc omnibus est perspicuum, postea est secutus:

Marcus Mariae: "Omnium summa est anceps: nam cor me iubet aeronavem hac nocte conscendere et in brachiis tuis amantibus esse—caput autem me rogat quomodo genium in ampullam reponamus…"

Marcus Mariae: "capitis contentionibus neglectis, cor te inclamat, vocem tuam, labrorum tactum tuorum, digitorum tactum summorum et nexum etiam altiorem ad animam tuam. Te amo…bene dormias."

Maria Marco: "Nolo genium in ampullam reponere, quod revera credo in libertatem. Numquam singulis de rebus venereis tibi scripsi, sed nunc non necesse est tibi imaginari: potes oculos tuos operire et meminisse. Ego eadem faciam."

Secunda eiusdem diei hora, gubernator diunarios convocavit ut omnes alloqueretur. Confessus est se moechatum esse, sed primum diu garriebatur, multis nihil absolvens. Coepit enim de semita Appalachiana fabulari, dixit se amare per illas semitas silvasque vagari, se cum iuvenis esset itinera multas ad gentes fecisse, se diu muneribus Senatoris Gubernatorisque functum esse…nihil adhuc in eius declamatione quodlibet argumentum sequi videbatur. Deinde coepit balbutire sine sensu. (Immo, magis videntur nonnulla eius verba ad verbum in sermonem Romanum versa sensum referre quam eo modo quo Anglice dicta sunt.)

"Conatus sum pro virili parte praestare—non ad maiores honores petendos. Quid mea intererat—semper videbatur—haecine facis ut honores ampliores petas?"

Galli psychologicae artis docti ac philosophi Germani de "Selbst" et "Ander" seu "l’autre" loquunter, quae nomina in sermonem Latinum reddere difficile est: nam de "Se" et de "Alio" loqui non videtur sensum horum vocabulorum reddere. Quod parum refert, quia id quod Marcus perrexit dicere sensu omnino caret: nam dixit maximum Se Sui esse reapse Se. Sunt nonnulli qui putent eum voluisse dicere peccatum maximum sui amoris esse reapse se amare: quoniam pergebat dicere fundamentum illius peccati reapse esse positum hac in notione: "quid velit ipse"; potius quam hac in notione: "quid velit alius?"

Tandem autem ad medullam rei pervenit et confessus est se moechatum esse, dixit porro se damnum intulisse: in illam quacum rem haberet, in omnes cives, in uxorem suam, in filios suos, in amicos suos, multos in alios. Dixit porro se praefecturam societatis gubernatorum Republicanorum abdicaturum.

Nullos igitur honores maiores adipsici umquam poterit. Sane in cursu honorum lapsus est et de curriculo mox eicietur, sed quo in vestigio fallente cecidit? Cum a puella duodeviginti annorum in ius esset vocatus et a iudicibus coactus suo munere fungi et ad civitatis bonum potius quam ad suam superbiam spectare? Cum adhuc superbus a senatu contra eum et propter eius superbiam coniuncto esset victus? Cum quidam homo eius rerum silendarum haud inscius (fortasse Mariae maritus vel etiam Marci ipsius uxor) eum diunariis detulisset? Cum primum peccatum moechandi sibi admisisset? An maturius, cum, quasi miles veteranus et cicatricosus, ut ille voluit effingere se esse, et multis in proeliis politicis laesus, tandem mollitiem in animam admisisset et spem amoris sibi permisisset?

Sic transit spes gloriae.

Despectus ex Afton monte in Virginiam civitatem.

Nescio quot millia passum ab anno academico peracto peragraverim, sed pro certo habeo me parva autoraeda vectum praeterita hebdomade amplius triciens centena millia passuum lustravisse et civitates Virginiam, Virginiam Occidentalem, Kentukiam, Tennesiam, Georgiam, Floridam visitavisse. Itaque satis temporis mihi fuit neque ad Latine scribendum neque ad epistolas electronicas curandas, sed curavi commentationem academicam, ita polita ut bibliothecariis placeret, tandem ab illis accipiendam. Nam necesse erat efficere ut quaedam litterae minus fuscae viderentur necnon ut argumenti conspectus quarta potius quam tertia pagina numeraretur, quae omnia recusaverunt quominus mihi indicarent per epistolas electronicas, qua de causa necesse fuit iter longissimum suscipere ut viva voce has minutias audirem. Diaetam porro in Florida mihi conducere potui aliud iter faciens, quam ut inveniam praeteritum finem hebdomadis degi fervido sub sole in studiorum universitatis oppidulo, quod inane et vacuum aestatibus sine discipulis videtur: nemo aderat nisi Nemo, diaetam petens, et crocodili, Neminem petentes. Nihilominus mens antea sollicitata nunc quiescere potest, nam commentatio est iam accepta nec necesse erit mihi in viis dormire cum ad Floridam solum vertam. Nunc Lexintoniam reversus nonnulla alia negotia faciliora absolvere possum et paulisper quiescere... et tandem meo in lecto iterum dormire!